Czym jest prawo karne w praktyce prawniczej

Prawo karne stanowi fundamentalny filar systemu prawnego każdego państwa, określając, które czyny są uznawane za przestępstwa i jakie kary grożą za ich popełnienie. Jego głównym celem jest ochrona społeczeństwa przed szkodliwymi zachowaniami, utrzymanie porządku publicznego oraz resocjalizacja sprawców. Jako prawnik praktykujący na co dzień w tej dziedzinie, widzę, jak skomplikowane i wielowymiarowe jest prawo karne, dotykające życia każdego obywatela.

Głównym zadaniem prawa karnego jest wskazanie, jakie zachowania są na tyle niebezpieczne dla społeczeństwa i naruszają jego fundamentalne wartości, że zasługują na reakcję państwa w postaci sankcji karnych. Chodzi tu nie tylko o ochronę życia i zdrowia, ale także mienia, porządku publicznego, czy nawet godności ludzkiej. Każdego dnia stykam się z sytuacjami, gdzie granica między czynem zabronionym a społecznie akceptowalnym bywa bardzo cienka, co wymaga precyzyjnej analizy prawnej.

Prawo karne nie ogranicza się jednak jedynie do karania. Równie ważnym jego aspektem jest zapobieganie przestępczości oraz dążenie do tego, aby osoby, które popełniły przestępstwa, zrozumiały swoje błędy i nie powracały na ścieżkę łamania prawa. Jest to proces długotrwały i często trudny, wymagający zaangażowania nie tylko organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, ale także całego społeczeństwa.

Podstawowe zasady prawa karnego

Prawo karne opiera się na kilku kluczowych zasadach, które stanowią jego kręgosłup i gwarantują sprawiedliwy proces karny. Jedną z najważniejszych jest zasada legalizmu, która oznacza, że nikt nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani ukarany, jeśli czyn jego nie był zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Ta zasada zapobiega arbitralności działania organów państwowych.

Kolejną kluczową zasadą jest nullum crimen sine lege, nulla poena sine lege, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „nie ma przestępstwa bez ustawy, nie ma kary bez ustawy”. Zasada ta ściśle wiąże się z legalizmem i podkreśla, że zarówno samo przestępstwo, jak i przewidziana za nie kara, muszą być wyraźnie określone w przepisach prawa. Nie można karać za coś, co nie zostało wprost zakazane przez ustawę.

Istotna jest również zasada winy. Oznacza ona, że odpowiedzialność karna jest zawsze indywidualna i może być przypisana tylko osobie, której można przypisać winę za popełnienie czynu zabronionego. Nie wystarczy samo popełnienie czynu – trzeba udowodnić, że sprawca działał umyślnie lub z premedytacją, albo że można mu przypisać winę nieumyślną z powodu lekkomyślności lub niedbalstwa.

Ważną rolę odgrywa także zasada proporcjonalności kary do popełnionego czynu. Kara powinna być adekwatna do stopnia społecznej szkodliwości czynu i winy sprawcy. Oznacza to, że za drobne wykroczenia nie można stosować surowych kar, tak samo jak za ciężkie przestępstwa nie można orzekać kar symbolicznych. Odpowiednie wyważenie tych elementów jest kluczowe dla sprawiedliwości.

Źródła prawa karnego w Polsce

Głównym i nadrzędnym źródłem prawa karnego w Polsce jest Kodeks karny. Jest to obszerny zbiór przepisów, który zawiera definicje przestępstw, zasady odpowiedzialności karnej, katalog kar i środków karnych, a także zasady ich stosowania. Kodeks karny podlegał wielokrotnym zmianom od momentu jego uchwalenia, dostosowując się do zmieniających się realiów społecznych i potrzeb.

Oprócz Kodeksu karnego, prawo karne czerpie również z innych aktów prawnych, które regulują poszczególne aspekty tego obszaru. Należą do nich między innymi Kodeks postępowania karnego, który określa procedury prowadzenia postępowań przygotowawczych i sądowych, oraz Kodeks karny wykonawczy, regulujący sposób wykonywania orzeczonych kar i środków. Te trzy kodeksy tworzą trzon polskiego prawa karnego.

Warto również pamiętać o przepisach prawa powszechnie obowiązującego, które znajdują się w innych ustawach i rozporządzeniach. Mogą one dotyczyć specyficznych kategorii przestępstw, takich jak przestępstwa skarbowe, gospodarcze, czy też przestępstwa związane z ruchem drogowym. Często są to przepisy szczegółowe, uzupełniające ogólne zasady zawarte w Kodeksie karnym.

W praktyce prawniczej często analizujemy również orzecznictwo sądów, zwłaszcza Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych. Chociaż orzeczenia te nie są formalnym źródłem prawa, mają one ogromne znaczenie interpretacyjne. Wskazują, jak przepisy prawne powinny być stosowane w konkretnych sytuacjach, co jest nieocenione przy podejmowaniu decyzji procesowych i analizie przypadków.

Kategorie czynów zabronionych

Prawo karne dzieli czyny zabronione na kilka kategorii, w zależności od ich wagi i społecznej szkodliwości. Podstawowym rozróżnieniem jest podział na przestępstwa i wykroczenia. Przestępstwa są czynami o większym ciężarze gatunkowym, naruszającymi fundamentalne wartości społeczne, podczas gdy wykroczenia to czyny o mniejszym stopniu szkodliwości.

Przestępstwa dzielą się dalej na zbrodnie i występki. Zbrodnie to najcięższe przestępstwa, za które ustawa przewiduje karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3, albo karę surowszą. Występki to pozostałe przestępstwa, za które grozi grzywna powyżej 30 stawek dziennych, ograniczenie wolności przekraczające 3 miesiące, albo pozbawienie wolności przekraczające miesiąc. To rozróżnienie ma znaczenie dla procedury karnej i maksymalnych wymiarów kar.

Wykroczenia natomiast są regulowane przez Kodeks wykroczeń. Są to czyny o niższym stopniu społecznej szkodliwości, za które grożą kary grzywny, ograniczenia wolności lub aresztu. Zazwyczaj są to sytuacje dotyczące porządku publicznego, naruszeń przepisów ruchu drogowego czy ochrony środowiska. Ważne jest, aby pamiętać o odrębnościach proceduralnych między sprawami karnymi a sprawami o wykroczenia.

Kolejnym ważnym kryterium jest podział na przestępstwa umyślne i nieumyślne. Przestępstwo umyślne popełnia ten, kto ma zamiar popełnienia czynu zabronionego, czyli chce go popełnić albo przewidując możliwość jego popełnienia, na to się godzi. Przestępstwo nieumyślne popełnia natomiast ten, kto nie mając zamiaru jego popełnienia, popełnia je wskutek naruszenia ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego skutku przewidywał albo mógł przewidzieć. Rozróżnienie to ma kluczowe znaczenie dla przypisania winy i wymiaru kary.

Rodzaje kar w polskim prawie karnym

Polskie prawo karne przewiduje szereg rodzajów kar, które mają na celu realizację celów, takich jak odstraszenie, zadośćuczynienie, resocjalizacja i ochrona społeczeństwa. Podstawowe rodzaje kar to grzywna, kara ograniczenia wolności oraz kara pozbawienia wolności. Każda z nich ma swoją specyfikę i zastosowanie.

Grzywna jest karą majątkową, polegającą na zapłaceniu określonej sumy pieniędzy. Występuje w dwóch postaciach: grzywny kwotowej oraz grzywny w systemie stawek dziennych. Grzywna w systemie stawek dziennych jest bardziej elastyczna, ponieważ uwzględnia sytuację majątkową sprawcy, co pozwala na bardziej sprawiedliwe jej wymierzenie. Jest to często stosowana kara za mniejsze przestępstwa i wykroczenia.

Kara ograniczenia wolności polega na obowiązku wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wyznaczonym miejscu i czasie. Jest to kara alternatywna dla kary pozbawienia wolności, stosowana wobec sprawców, których przestępstwa nie są na tyle poważne, aby uzasadniały pozbawienie wolności, ale jednocześnie wymagają pewnej dolegliwości. Praca społeczna ma charakter resocjalizacyjny.

Najsurowszą karą jest kara pozbawienia wolności. Polega na umieszczeniu skazanego w zakładzie karnym na określony czas. Może mieć charakter bezwzględny (wykonywany w całości) lub warunkowo zawieszony. Sąd może orzec zawieszenie wykonania kary, jeśli uzna, że społeczne potrzeby będą w ten sposób lepiej zaspokojone, a cele kary zostaną osiągnięte. Okres próby zazwyczaj trwa od roku do pięciu lat.

Oprócz podstawowych kar, prawo karne przewiduje również środki karne. Są to dolegliwości o charakterze niepieniężnym, które mają na celu zapobieganie powrotowi do przestępstwa lub eliminację negatywnych skutków czynu. Przykłady środków karnych to: zakaz prowadzenia pojazdów, zakaz zajmowania określonego stanowiska, nawiązka na rzecz pokrzywdzonego, czy przepadek rzeczy.

Postępowanie karne krok po kroku

Postępowanie karne to złożony proces, który rozpoczyna się od momentu stwierdzenia popełnienia przestępstwa i kończy się prawomocnym orzeczeniem sądu. W praktyce prawniczej jego przebieg jest ściśle określony przez przepisy Kodeksu postępowania karnego.

Pierwszym etapem jest postępowanie przygotowawcze. Może ono przybrać formę śledztwa (w sprawach o poważniejsze przestępstwa) lub dochodzenia (w sprawach o lżejsze przestępstwa). Prowadzone jest przez organy ścigania, czyli policję lub prokuratora, a jego celem jest zebranie dowodów, ustalenie sprawcy i jego odpowiedzialności karnej. Na tym etapie kluczowe jest prawo do obrony, które zapewnia obrońcę.

Po zakończeniu postępowania przygotowawczego, jeśli zebrane dowody uzasadniają wniesienie aktu oskarżenia, sprawa trafia do sądu. Rozpoczyna się postępowanie sądowe, które obejmuje fazę przygotowawczą do rozprawy głównej, a następnie samą rozprawę główną. Podczas rozprawy sąd przesłuchuje świadków, strony, analizuje dowody i wysłuchuje mów końcowych stron. W tym miejscu kluczową rolę odgrywa obrona, która ma za zadanie przedstawić korzystną dla oskarżonego wersję wydarzeń.

Po zakończeniu przewodu sądowego zapada wyrok. Sąd może skazać oskarżonego, uniewinnić go lub warunkowo umorzyć postępowanie. Wyrok jest ogłaszany publicznie. Jeśli żadna ze stron nie wniesie apelacji, wyrok staje się prawomocny. Wówczas rozpoczyna się ostatni etap, czyli postępowanie wykonawcze, gdzie orzeczona kara lub środek karny jest realizowany.

Istotnym elementem postępowania karnego jest również możliwość stosowania różnych środków zapobiegawczych, takich jak tymczasowe aresztowanie, poręczenie majątkowe czy dozór policyjny. Ich celem jest zapewnienie prawidłowego przebiegu postępowania, zapobieżenie popełnieniu kolejnych przestępstw lub ucieczce sprawcy. Stosowanie tych środków musi być jednak zawsze uzasadnione i proporcjonalne.

Rola obrońcy w sprawach karnych

Obrońca w procesie karnym odgrywa rolę absolutnie kluczową, stanowiąc gwarancję realizacji prawa do obrony dla oskarżonego. Jest to nie tylko przedstawiciel procesowy, ale przede wszystkim osoba dbająca o to, by prawa oskarżonego były w pełni respektowane na każdym etapie postępowania. Bez skutecznej obrony, cały system sprawiedliwości mógłby stać się nierówny.

Zadaniem obrońcy jest przede wszystkim analiza materiału dowodowego zebranego przez organy ścigania i sąd. Następnie, na podstawie tej analizy, formułuje strategię obrony. Może ona polegać na kwestionowaniu winy oskarżonego, podważaniu zebranych dowodów, lub też na dążeniu do uzyskania jak najniższego wymiaru kary, jeśli wina jest oczywista. Obrońca reprezentuje interesy swojego klienta.

Obrońca ma szereg uprawnień procesowych. Może między innymi zapoznawać się z aktami sprawy, sporządzać wnioski dowodowe, zadawać pytania świadkom i biegłym, a także wygłaszać mowy obrończe. Jest obecny przy czynnościach procesowych, które mogą mieć wpływ na sytuację prawną klienta, na przykład podczas przesłuchania czy przeszukania. Jego obecność jest często niezbędna.

Istnieją przypadki, w których obrona jest obowiązkowa. Dotyczy to sytuacji, gdy oskarżony jest głuchy, niemy, niewidomy, albo gdy jego sposób porozumiewania się budzi wątpliwości, a także gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności. Obowiązkowa obrona przysługuje również w sprawach o zbrodnie oraz w przypadku, gdy grozi kara przekraczająca 5 lat pozbawienia wolności. W takich sytuacjach sąd ustanawia obrońcę z urzędu.

W mojej praktyce zawodowej widzę, jak ogromne znaczenie ma współpraca między obrońcą a oskarżonym. Otwarta komunikacja i zaufanie pozwalają na zbudowanie solidnej strategii obronnej i skuteczne reprezentowanie interesów klienta w obliczu często skomplikowanych procedur prawnych.

Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu

Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu należą do najpoważniejszych kategorii czynów zabronionych w polskim prawie karnym. Ich celem jest ochrona najcenniejszych dóbr prawnych, jakimi są życie i integralność fizyczna człowieka. Działania przeciwko tym dobrom są surowo karane.

Najcięższym przestępstwem jest zabójstwo, czyli pozbawienie człowieka życia. Kodeks karny przewiduje różne typy zabójstwa, w zależności od okoliczności popełnienia czynu. Najbardziej typowe jest zabójstwo kwalifikowane, za które grozi kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 12, 25 lat albo kara dożywotniego pozbawienia wolności. Istnieją również typy uprzywilejowane, jak zabójstwo pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami, za które kara jest łagodniejsza.

Oprócz zabójstwa, do tej kategorii zaliczamy także nieumyślne spowodowanie śmierci, za które grozi kara pozbawienia wolności do lat 5. Jest to przestępstwo popełnione wskutek lekkomyślności lub niedbalstwa, bez zamiaru pozbawienia życia. Ważne jest tutaj wykazanie braku należytej ostrożności ze strony sprawcy.

Kolejną ważną grupę stanowią przestępstwa przeciwko zdrowiu. Należą do nich między innymi: spowodowanie uszczerbku na zdrowiu lub naruszenie czynności narządu ciała, które powoduje rozstrój zdrowia, naruszenie czynności narządu ciała lub trwałe kalectwo. W zależności od stopnia ciężkości skutków, kary są zróżnicowane. Lekkie obrażenia ciała skutkują karą grzywny, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.

Za ciężki uszczerbek na zdrowiu, na przykład pozbawienie wzroku, słuchu, zdolności płodzenia, albo inne ciężkie kalectwo, kara jest znacznie surowsza i może wynosić od roku do lat 10 pozbawienia wolności. W tym przypadku kluczowe jest ustalenie, czy skutek był bezpośrednim następstwem działania sprawcy.

Warto również wspomnieć o przestępstwach dotyczących narażenia na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Są to czyny, które nie prowadzą bezpośrednio do tych skutków, ale stwarzają realne zagrożenie. Są one również penalizowane, choć zazwyczaj w mniejszym stopniu niż bezpośrednie spowodowanie szkody.

Przestępstwa przeciwko mieniu

Przestępstwa przeciwko mieniu stanowią znaczną część wszystkich przestępstw i dotyczą naruszenia prawa własności oraz innych praw majątkowych. Ich celem jest ochrona dóbr materialnych obywateli i podmiotów gospodarczych.

Najczęściej spotykanym przestępstwem przeciwko mieniu jest kradzież. Polega ona na zaborze w celu przywłaszczenia cudzej rzeczy ruchomej. Kodeks karny rozróżnia kradzież zwykłą, za którą grozi grzywna, kara ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 5, od kradzieży z włamaniem, gdzie kara jest surowsza. Dodatkowo, kara jest zwiększona, jeśli kradzież popełniono w stosunku do mienia znacznej wartości.

Kolejnym ważnym przestępstwem jest przywłaszczenie. Polega ono na bezprawnym przywłaszczeniu przez posiadacza cudzej rzeczy ruchomej. Różnica między kradzieżą a przywłaszczeniem polega na tym, że przy przywłaszczeniu sprawca już posiadał rzecz, a następnie postanowił ją sobie przywłaszczyć, podczas gdy przy kradzieży rzecz była w posiadaniu innej osoby.

Bardzo często spotykanym przestępstwem jest również oszustwo. Jest to wprowadzanie w błąd innej osoby w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub jej wyrządzenia szkody. Oszustwo jest przestępstwem złożonym, wymagającym wykazania podstępu, wprowadzenia w błąd, rozporządzenia mieniem i osiągnięcia korzyści lub wyrządzenia szkody.

Warto również wspomnieć o zniszczeniu lub uszkodzeniu cudzej rzeczy. Czyn ten polega na pozbawieniu rzeczy wartości użytkowych lub estetycznych. Kara zależy od wartości zniszczonej lub uszkodzonej rzeczy oraz od motywacji sprawcy. W przypadku mienia o dużej wartości, lub działania ze szczególnym okrucieństwem, kary są bardziej surowe.

Istnieje wiele innych przestępstw przeciwko mieniu, takich jak wymuszenie rozbójnicze, rozbój, paserstwo czy oszustwa komputerowe. Każde z nich ma swoją specyfikę i wymaga odmiennego podejścia procesowego oraz dowodowego.

Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu publicznemu

Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu publicznemu to kategoria czynów zabronionych, które zagrażają życiu, zdrowiu lub mieniu wielu osób, albo zakłócają normalne funkcjonowanie społeczeństwa. Celem penalizacji tych zachowań jest zapewnienie powszechnego bezpieczeństwa.

Do tej kategorii zalicza się między innymi przestępstwa związane z sprowadzeniem zdarzenia powszechnie niebezpiecznego. Może to być na przykład podpalenie, spowodowanie eksplozji, wycieku substancji toksycznych lub materiałów wybuchowych. Jeśli takie zdarzenie doprowadzi do śmierci wielu osób, kary mogą być bardzo surowe, nawet dożywotnie pozbawienie wolności.

Ważną grupę stanowią przestępstwa związane z posiadaniem, produkcją lub obrotem bronią palną i materiałami wybuchowymi bez wymaganego zezwolenia. Nielegalne posiadanie broni jest zagrożone karą pozbawienia wolności, a handel bronią może prowadzić do jeszcze surowszych sankcji.

Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu publicznemu obejmują również działania związane z terroryzmem. Są to wszelkie działania polegające na użyciu przemocy lub groźby jej użycia w celu destabilizacji państwa, zastraszenia społeczeństwa lub wywarcia nacisku na władze. Czyny te są penalizowane w sposób szczególny, z uwzględnieniem ich potencjalnie katastrofalnych skutków.

W tej kategorii znajdują się także przestępstwa naruszające bezpieczeństwo w komunikacji. Mogą to być między innymi spowodowanie katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, czy też nielegalne wysadzanie w powietrze środków transportu. Kary są zazwyczaj adekwatne do rozmiaru zagrożenia i poniesionych szkód.

Konieczne jest również wspomnienie o przestępstwach przeciwko ochronie środowiska, które również mogą zagrażać bezpieczeństwu publicznemu, na przykład poprzez skażenie wód, gleby lub powietrza. Zanieczyszczanie środowiska w sposób zagrażający życiu lub zdrowiu wielu osób jest penalizowane.

Prawo karne a resocjalizacja

Prawo karne nie jest jedynie systemem karania, ale również dąży do resocjalizacji sprawców, czyli ich reedukacji i powrotu do społeczeństwa jako wartościowych jego członków. Resocjalizacja jest jednym z głównych celów współczesnego systemu karnego.

W systemie więziennictwa realizuje się wiele programów resocjalizacyjnych. Należą do nich między innymi programy terapeutyczne dla osób uzależnionych od alkoholu lub narkotyków, programy edukacyjne mające na celu podniesienie poziomu wykształcenia skazanych, czy też programy szkoleniowe przygotowujące do wykonywania konkretnych zawodów. Celem jest wyposażenie skazanych w narzędzia, które ułatwią im powrót do społeczeństwa.

Ważną rolę odgrywa również zasada indywidualizacji kary. Sąd, wymierzając karę, bierze pod uwagę nie tylko społeczna szkodliwość czynu i winę sprawcy, ale także jego właściwości i warunki osobiste. Ma to na celu zapewnienie, aby kara była jak najlepiej dopasowana do potrzeb resocjalizacyjnych konkretnego skazanego.

Po odbyciu kary pozbawienia wolności, istotną rolę odgrywa również nadzór kuratora. Kuratorzy sądowi pomagają skazanym w powrocie do normalnego życia, wspierają ich w znalezieniu pracy, mieszkania, a także w nawiązaniu kontaktów społecznych. Ich praca jest nieoceniona w procesie reintegracji społecznej.

Warto również podkreślić rolę warunkowego zawieszenia wykonania kary. Jest to instytucja, która pozwala na odstąpienie od natychmiastowego wykonania kary, jeśli sąd uzna, że cele kary zostaną osiągnięte poprzez sam fakt jej orzeczenia i okres próby. Skazany pod nadzorem kuratora ma wówczas szansę na poprawę i uniknięcie kary pozbawienia wolności.

Niemniej jednak, skuteczność resocjalizacji jest wyzwaniem. Wymaga ona ciągłego doskonalenia metod pracy ze skazanymi, inwestycji w programy resocjalizacyjne oraz wsparcia ze strony całego społeczeństwa.

Nowoczesne wyzwania prawa karnego

Współczesny świat stawia przed prawem karnym coraz to nowe, złożone wyzwania. Dynamika zmian społecznych, technologicznych i ekonomicznych wymusza ciągłe dostosowywanie przepisów i metod ich stosowania. Jako praktyk, obserwuję te zmiany na co dzień.

Jednym z najistotniejszych wyzwań jest rozwój przestępczości komputerowej i cyberprzestępczości. Pojawienie się internetu i nowych technologii stworzyło nowe pola dla działalności przestępczej, obejmujące między innymi kradzież danych, oszustwa internetowe, hacking czy rozpowszechnianie materiałów szkodliwych. Prawo karne musi nadążać za tymi zmianami, tworząc odpowiednie narzędzia do ścigania sprawców.

Kolejnym wyzwaniem jest globalizacja przestępczości. Transnarodowe grupy przestępcze działają ponad granicami państw, co utrudnia ich ściganie i doprowadzanie przed oblicze sprawiedliwości. Wymaga to ścisłej współpracy międzynarodowej między organami ścigania i wymiaru sprawiedliwości, a także harmonizacji przepisów prawnych.

Współczesne społeczeństwa borykają się również z problemem przestępczości zorganizowanej, która często wiąże się z handlem narkotykami, bronią, ludźmi, czy też z praniem brudnych pieniędzy. Walka z tym zjawiskiem wymaga specjalistycznych metod śledczych, w tym stosowania podsłuchów, kontroli korespondencji czy agentów prowokatorów.

Istotnym problemem jest również nadmierna kryminalizacja niektórych zachowań oraz nadmierna surowość kar w stosunku do pewnych kategorii przestępstw. Dyskusja na temat dekryminalizacji, alternatywnych form karania i proporcjonalności sankcji jest stale obecna w debacie publicznej i prawniczej.

Prawo karne musi również odpowiadać na potrzeby społeczne w zakresie ochrony praw ofiar przestępstw. Wiele uwagi poświęca się obecnie prawom pokrzywdzonych, ich potrzebom w zakresie wsparcia psychologicznego, materialnego i procesowego. Właściwe podejście do ofiar jest kluczowe dla budowania zaufania do wymiaru sprawiedliwości.